Banyere chioma, mmadụ na dinosaurs!

O yikarịrị ka anyị niile anụwo okwu "lọtiri genetik", ma ị chebara echiche banyere mmetụta n'eziokwu nke ihe a? Na DNA ME, anyị na-arụkọ ọrụ nso na ihe niile metụtara genetik, ya mere taa, ana m akpọ gị ka ị sonyere n'ịkọwa isiokwu filosọfị mara mma "Okike megide nlekọta" ka anyị ghọta otú ọtụtụ ihe ịga nke ọma n'ụzọ ndụ anyị si bụrụ n'ihi chioma naanị, na ebe ọrụ siri ike na-egbuke egbuke kacha mma.

Ka anyị bido site na mbido ọmụmụ Homo sapiens, ihe dị ka afọ 600,000 gara aga. N'ókèala Oge Oyi, ndị nna nna gị anaghị ahụ onwe ha dịka "ndị ahọpụtara"—ha na-eche onwe ha dịka ndị na-adịghị ike na-abanye n'ọdọ ala nke ụmụnna nna ha na-achị, ndị maara ifufe niile na ụzọ mkpirisi niile: Neanderthals, kwụsie ike dịka nkume, rụọ ọrụ nke ọma n'ụzọ na-atụ ụjọ, ma bụrụkwa mmadụ zuru oke n'ụzọ ha si emegharị dịka ala ahụ n'onwe ya nọ n'akụkụ ha. Ị nwere ike ịbụ dike ma nwee nka ma ka ị tufuo n'ihi na ịtụ gị dara otu ọkara obi, n'ihi na oyi wepụrụ gị aka, n'ihi na mmejọ otu zuru ezu iji mee ka ị daa; Mgbe ahụ, n'ebe ụfọdụ n'azụ agbụrụ gị mgbe nkewa si n'ahịrị Neanderthal gasịrị, chioma kpamkpam gbanwere otu mkpụrụ ego pere mpe n'ime TKTL1—arginine kama lysine—ọ bụghịkwa na ọ bịara na mkpọtụ, kama ọ bịara dị ka nwa nke nọrọ ndụ n'amaghị ama (enweghị ọkụ, nri zuru oke, otu oge oyi dị nro) ogologo oge ka mgbanwe ahụ wee gbasaa.

TKTL1 bụ otu n'ime ihe atụ "ntughari nta, nsonaazụ buru ibu": n'usoro mmadụ nke oge a, a na-atụ aro na otu mgbanwe amino-asịd (arginin kama lysine nke Neanderthal/archaic) kpalitere mmepe ụbụrụ nwa dị n'afọ ime ka ọ mepụta ọtụtụ neuron cortical, karịsịa n'akụkụ ihu. N'ezigbo ndụ, nke ahụ agaghị eme ka onye ọ bụla ghọọ amamihe ozugbo—ma ọ nwere ike ịgbanwe ohere n'asọmpi siri ike site n'ịkwalite atụmatụ, nhazi, na mmụta nke ọma, nke mere na n'ime ọtụtụ ọgbọ, ndị mmadụ nke oge a na-emekarị imeri Neanderthal n'amamihe kama imeri ha n'ike anụ ahụ.

Dinosaurs bụ ihe ọchị mbara igwe n'akụkọ "ịtụ ụtụ ego TKTL1 nke chioma": ha enweghị naanị oge ịgbanwe, kamakwa ha nwere oge ịtụnanya—ihe dị ka afọ nde 165 dịka anụmanụ kacha ike n'ala—oge dị ogologo nke Shakespeare nke dinosaurs nwere ike igosi "Hamlet, Prince nke Hadrosaurs," ka ndị nyocha kparịrị ya maka "okwu onwe onye dị ọtụtụ," ma ka ha nwere ọtụtụ nde afọ fọdụrụ iji mepụta ihe nkiri ọhụrụ. N'ime ogologo oge ahụ, nhọpụta eke mere ọtụtụ ugboro iji mezie ha ka ha bụrụ ngwaike ndụ—uwe mgbochi, ibu buru ibu, ịkụ anụmanụ nke ọma nke ukwuu, ndị ọkachamara pụrụ iche n'ebe obibi dị iche iche—ya mere, ọ bụrụ na "ọrụ siri ike + oge" kwere nkwa ịlanarị, ha ga-anọgide na-achị ụwa. Ma mmepe adịghị ka ọkwa; ọ bụ asọmpi nwere mgbanwe iwu na-atụghị anya ya, otu ụbọchị otu ịtụ mkpụrụ ego n'ọkwa mbara ụwa (mgbawa kpakpando na mgbasa ihu igwe ya) gbanwere gburugburu ngwa ngwa karịa ka mmepe nwere ike izaghachi. Nkuzi sayensị-pop: obere chioma nwere ike inyere otu agbụrụ imeri otu oyi ọzọ (dị ka mmetụta TKTL1 gị), ma nnukwu mwute nwere ike ihichapụ afọ nde 165 nke "ịga nke ọma" n'ihe dị ka ịtụba mikrophọn n'ala n'ọrụ ala—hapụrụ naanị nnụnụ ka ha bụrụ dinosaurs fọdụrụ n'elu ọkwa.

Nke a bụkwa ntụgharị akụkọ na-ewute: ọ bụghị mgbe niile ka onye "kasị ike" na-emeri, kama ọ bụ onye nwetara usoro ihe ọma kwesịrị ekwesị—otu mgbanwe protein pere mpe nke gbara ndụ ogologo oge ruo mgbe ọ dị mkpa, otu oyi oge nke egburughị onye ọhụụ mụrụ ọhụrụ, otu mkpebi nke zere ọdọ mmiri ezighi ezi—ma dinosaurs na-egosi ihe megidere nke a, na afọ nde 165 nke ọchịchị nwere ike ka kwụsị n'otu mgbapụta ọjọọ si n'eluigwe. Ọ bụrụ na chioma nwere ike iduzi genọm ma hichapụ alaeze, mgbe ahụ ịgụ DNA abụghị naanị ntụrụndụ ụlọ ngosi ihe mgbe ochie; ọ bụ ụzọ isi chọpụta obere ọdịiche ndị na-agbakọta mgbe e nwekwara oge ime ihe gbasara ha.